Өчигдөржингөө “сайн мэдээ” түгэв. Сошлоор хэн нэгнийг шонд өлгөж байх хооронд, “манай хэд” Гашуунсухайт-Ганцмод боомтын төсөл гараанаас гарна гэдгийг Хятадын талын дипломат “тойруулг”" мэт үгийг эш болгон цацсан нь энэ. Үнэхээр гараанаас гараад, гацаанаас бултаж байвал Монгол Улсад бүхэлд нь ашигтай төсөл. Гэхдээ байна аа, 21 жилийн өмнө эхлээд, 60 орчим удаа хоёр талын ажлын хэсгүүд хуралдсан төсөл шүү дээ. Мөнхийн хөрш, стратегийн түншийн “за” гэж засдаг үгээр хуурсан төсөл өнөөдөртэй ийн золгосон учрал түүх гэвэл энэ.

Хятадын тал “шийдвэрлэхэд бэлэн” гэдгээ илэрхийлсэн. Яг шийдвэрлэнэ гэж хэлээгүй. Шийдвэрлэхэд бэлэн гэдэг нь хэлэлцээ явдаг дэс дарааллаараа явна л гэсэн үг. Хэдэн жил, магадгүй нэг арван ч үргэлжилж мэднэ. “Гашуунсухайт-Ганцмод” боомтын хил дамнасан төмөр замын гүүрийг БНХАУ-тай хамтран барих ажлын хэсгээс өргөн мэдүүлснээр тогтоол батлагдах ёстой. Үүний дараа хоёр улсын Засгийн газар хоорондын гэрээ байгуулагдана. Үүнийг нь УИХ-аар соёрхон батална. За тэгээд л гол ажил эхэлнэ дээ. Компани хооронд гурвалсан гэрээ буюу төмөр замын холбох, нүүрс худалдан авах, хүчин чадлыг нэмэгдүүлэх гэрээ байгуулах ёстой болно.

Энэ талаар Аж үйлдвэр, эрдэс баялгийн сайд Ц.Туваан хэлэхдээ “Энэ хэлэлцээг бид цаг алдалгүй, маш хурдан хугацаанд байгуулж ажилд нь оруулахгүй бол өдөр, хоног их алдаж байгаа. Алдсан боломж болон алдах боломж маш их байгаа” гэсэн юм.

Одоогоор Монгол Улс автомашины тээвэрлэлтээр дээд тал нь 85 сая тонн гаргах хүчин чадалтай. Хэрэвзээ 100 саяас давуулъя гэвэл хил дамнасан төмөр зам зайлшгүй байх ёстой. ТЭЗҮ-д тусгаснаас нь харвал хил дамнасан төмөр зам өргөн царигаар жилд 30 сая тонн, нарийн царигаар 10 сая тонн ачаа тээвэрлэх боломжтой. Төсөл бүрэн чадлаараа хэрэгжиж эхэлмэгц Монгол Улсын нүүрсний экспорт жилдээ 30-50 сая тонноор нэмэгдээд зогсохгүй тээврийн зардал хоёр дахин буурна. Дахин хэлэхэд ТЭЗҮ-д тусгаснаар шүү дээ.

Хятадын тал юун дээр гацаж ирсэн бэ гэвэл нүүрс нийлүүлэх үнэ байсаар ирсэн. Хятадын талаас 4.1 тэрбум юанийн хөрөнгөөр төслийг гүйцэтгэх  компани нь “China Energy Investment Corp” компани. Тус компанитай хэлэлцээрийн хүрээнд нүүрс худалдах, худалдан авах, олборлолт нэмэгдүүлэх гэрээг Монголын талтай хийхээр зорьж ирсэ. Үүнтэй холбоотойгоор УИХ-ын 68 дугаар тогтоол гарч, уг тогтоолд “China Energy” компанитай жилд 20 сая тонноос доошгүй хэмжээний нүүрс нийлүүлэх харилцан ашигтай, урт хугацааны гэрээ байгуулахыг зөвшөөрөхөөр болжээ. Гэсэн ч “China Energy” компанийн зүгээс нүүрсний үнийг Уул уурхайн биржийн хуульд заасан дундаж үнээр бус, өмнөх “Chalco”-ийн гэрээнд заасан нөхцөлөөр тохиролцох сонирхолоо илэрхийлсэн. Тээврийг ч мөн энэ компани өөрсдөө гүйцэтгэх хүсэлтэй байгаа. Монголчууд тээврээс ашиг олохгүй нь тодорхой.

Хятадууд ийм байдаг юм байж. Манайд ямар асуудал байна аа. Манайд нөгөө чихрээ амандаа хүлхсэн хэдэн ах нарын улстөржсөн попрол л асуудлын шалтаг болж байж. Нэг ёсондоо стратегийн ач холбогдол бүхий төсөл ах нарын шүлсэнд дарагдсан гэсэн үг. Хятадын талаас гол төмөр замаа барьж дуусгасан ч манай тал 10 жил ашиглаагүйгээс Хятадын тал 2.7 тэрбум юань алдсан гэж манайхыг барайлгав. Гэхдээ тэд манайхаас энэ хөрөнгийг нэхэмжлэхгүй гэдгээ мэдэгдсэн. Бүтэн арван жил “Женок” ахын сөөнгө хоолойн, эрчтэй шүлсэнд дарагдсаны гай нь ердөө энэ.

Хятадын талын ашиг хонжоо харсан нүд, манай талын улстөржсөн ах нарын шүлсэнд 21 жил булуулсан Гашуунсухайт-Ганцмод боомт гацаанаас гарах эсэхийг манай хэдийн улс төрийн зориг мэднэ. Тэгээд ч ”эрчимтэй хөгжлийн төлөөх зориг” гэсэн айхтар үгээр хамтарсан Засгийн газраа баринтаглаад боочихсон шүү дээ...