Сэтгэгдэл 0
ANCIENT-ORIGINS: Монгол дахь Хүннүгийн хамгийн том булшны ёроолоос Ромынх байж болзошгүй шилэн аяга олджээ

Хүннүчүүд бол МЭӨ 3-р зуунаас МЭ 2-р зууны хооронд одоогийн Монгол Улсын нутагт төвлөрөн, хүчирхэг эзэнт гүрнийг байгуулсан нүүдэлчин ард түмэн юм. Тэднээс үлдсэн бичгийн эх сурвалж хомс тул тэдний түүхийг өгүүлэх гол эх сурвалж нь асар том булш, бунхнууд нь болдог. Саяхан Солонгос, Монголын хамтарсан баг Монгол Улс дахь Хүннүгийн хамгийн том булш гэж Солонгосын Үндэсний музейн тодорхойлсон дурсгалт газарт малтлага хийж дуусгажээ. Тус булшны ёроолд, газрын гадаргаас 14.5 метр (48 фут) орчим гүнд бариултай, тунгалаг шилэн аяга олдсон бөгөөд үүнийг Ромын эзэнт гүрний нутагт үйлдвэрлэсэн байж болзошгүй аж. Тал нутгийн нэгэн эрхэм язгууртны булшинд энэхүү эд зүйл хэрхэн орсон юм бол гэдэг нь судлаачдын анхаарлыг ихэд татаж байна.
Есөн үе чулуун давхарга
Монгол Улсын зүүн хэсэгт орших Хэнтий аймгийн "Дуурлиг Нарс" дурсгалт газарт 160 дугаар булш байрладаг. Энэхүү газарт нийт 300 орчим булш байдаг бөгөөд "Korea Times" сонинд тэмдэглэснээр, энэ нь тухайн бүс нутаг дахь Хүннүгийн хамгийн том оршуулгын цогцолборуудын нэг юм. БНСУ-ын Үндэсний музей нь Монгол Улсын Шинжлэх ухааны академийн Археологийн хүрээлэн болон Монголын Үндэсний музейтэй хамтран 2023 оноос эхлэн дөрвөн жилийн турш энд судалгаа, малтлага хийсэн бөгөөд 11 дүгээр сарын 6-ны өдөр судалгааны үр дүнгээ танилцуулжээ.
11 дүгээр сард нийтлэгдсэн тайлангуудыг уншихад хамгийн түрүүнд анхаарал татах зүйл бол уг булшны хэмжээ, цар хүрээ юм. Хээрийн судалгааны ажил үргэлжилж байсан 7 дугаар сард "Korea Times" сонин уг булшийг 88 метр урт, 18 метр гүн байж болзошгүй хэмээн мэдээлж байв. "Seoul Economic Daily" сонинд мэдээлснээр, булш баригчид газрыг шатлан ухаж бэлтгээд, дотор нь есөн үе чулууг давхарлан дүүргэжээ. Малтлага хийх явцад эдгээр чулуун үеийг нэг нэгээр нь холдуулж, төв хэсэгт байрлах модон бунханд хүрсэн байна. Тус бунханд дотор авсыг гадна хоёр давхар авсаар бүрхэн хийсэн байжээ. Мөн тухайн хүний нийгмийн байр суурь, зэрэг дэвийг илтгэх өөр нэг тэмдэг болгон, бунхны яг дээр лакаар чимэглэсэн тэрэг булсан байв.
Тус баг уг танхимаас нийт 413 олдвор илрүүлсэн бөгөөд "Maeil Business News Korea"-гийн мэдээлснээр, музейн зүгээс ийм өндөр чанартай олдворууд Монголын зүүн хэсэгт өмнө нь олдож байгаагүй гэдгийг онцолжээ.
Гурван зүйлээс бүрдэх "газрын зураг"
Эдгээр олдворуудаас хамгийн их анхаарал татаж буй зүйл бол шилэн аяга юм. "Arkeonews"-ийн мэдээлснээр, судлаачид уг аягыг Ромын эзэнт гүрний нутаг дэвсгэрт үйлдвэрлэсэн байж болзошгүй гэж таамаглаж байгаа ч яг хаана үйлдвэрлэснийг нь хараахан тогтоогоогүй байна. Тиймээс судлаачдын баг шилний химийн найрлагыг шинжлэхээр төлөвлөж байгаа аж. Шинжилгээний хариу гарах хүртэл уг эд зүйл Ромын гаралтай байх магадлалыг тэд үргэлжлүүлэн судалсаар байна.
Сонирхолтой нь, энэ нь тус оршуулгын газраас олдсон анхны ийм төрлийн шилэн эдлэл биш юм. "Korea Times" сонинд мэдээлснээр, тус музейн хийсэн удаан хугацааны судалгааны явцад Ромын шилэн эдлэл, Грекийн бурхдын дүрс бүхий мөнгөн гоёл чимэглэл, мөн Хан улсын үеийн лакан эдлэлүүд олдсон байна.
Энэхүү асар том булш нь судлаачдын багийнхны дөнгөж тайлж эхэлж буй нэгэн оньсогыг агуулж байна. Булшны хэмжээ асар том боловч төв хэсэгт байрлах бунхан нь санаанд оромгүй жижиг, гүн биш байжээ. "Seoul Economic Daily" сонины мэдээлснээр, Төв Монгол дахь Хүннүгийн бусад ижил төстэй булшнууд ойролцоогоор 22 метрийн (72 фут) гүнд байдаг бол 160-р булшны шал ердөө 14.5 метрийн гүнд байна. 2019 онд судалсан, уг булшны ойролцоох дагуул булшнаас ч мөн ижил онцлог ажиглагджээ.
Энэхүү булшийг манай эриний 1-р зууны сүүлээс 2-р зууны хооронд, өнө эртнээс хүчирхэг байсан Хүннү гүрний нөлөө аажмаар суларч эхэлсэн үед байгуулжээ. Судлаачдын багийнхны таамаглаж буйгаар, бунхны хэмжээ ийнхүү жижиг болсон нь тухайн үеийн Хүннү нийгэмд гарсан өөрчлөлтүүдийг илтгэх сэжүүр байж болох юм. Гэсэн хэдий ч, энэ хоёр үйл явдлын хооронд шууд холбоо байгаа эсэхийг батлахын тулд илүү олон нотолгоо шаардлагатай гэж "Arkeonews" онцолжээ.
Макс Планкийн Хувьслын антропологийн хүрээлэнгийн судлаачдын 2025 онд хийсэн судалгаагаар, Европ дахь Хүннүгийн үеийн зарим хүмүүс болон Хүннү гүрний сүүл үеийн язгууртнуудын хооронд генетикийн холбоо байгааг тогтоожээ. Гэхдээ тухайн үеийн хүмүүсийн ихэнхэд нь Зүүн Азийн гарал үүсэл маш бага хувийг эзэлж байв.
Авсанд хэн нойрсож байсан бэ
160-р булшинд хэн оршуулагдсан нь одоогоор тодорхойгүй байна. Судлаачид ДНХ-ийн шинжилгээ хийх зорилгоор авснаас шүд, үсний дээж авсан бөгөөд үүгээр дамжуулан тухайн хүний хүйс, нас, мөн ойролцоох дагуул булшнуудад оршуулагдсан хүмүүстэй ямар хамааралтай болохыг тогтооно гэж найдаж байна. Өмнө нь Олдворуудыг он дуусахаас өмнө БНСУ руу илгээж, сэргээн засварлах, шинжлэх ухааны судалгаа хийх бөгөөд үүнд Монголын хоёр судлаач сэргээн засварлалтын дадлагажигчаар оролцоно. Эдгээр олдворын талаар 11-р сарын 6, 7-ны өдрүүдэд Каннын хотод болсон Солонгосын Археологийн Нийгэмлэгийн үндэсний 50-р хурлын үеэр танилцуулсан бөгөөд удахгүй малтлагын дэлгэрэнгүй тайлан гарах болно.
Дүүрлиг Нарс нь 2026 оны 7-р сард ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвийн жагсаалтад "Хүннүгийн язгууртны булшны цогцолборууд"-ын нэг хэсэг болон бүртгэгдсэн Хүннүгийн дурсгалт газруудын нэг юм.
Есөн үе чулуун давхарга
Монгол Улсын зүүн хэсэгт орших Хэнтий аймгийн "Дуурлиг Нарс" дурсгалт газарт 160 дугаар булш байрладаг. Энэхүү газарт нийт 300 орчим булш байдаг бөгөөд "Korea Times" сонинд тэмдэглэснээр, энэ нь тухайн бүс нутаг дахь Хүннүгийн хамгийн том оршуулгын цогцолборуудын нэг юм. БНСУ-ын Үндэсний музей нь Монгол Улсын Шинжлэх ухааны академийн Археологийн хүрээлэн болон Монголын Үндэсний музейтэй хамтран 2023 оноос эхлэн дөрвөн жилийн турш энд судалгаа, малтлага хийсэн бөгөөд 11 дүгээр сарын 6-ны өдөр судалгааны үр дүнгээ танилцуулжээ.
11 дүгээр сард нийтлэгдсэн тайлангуудыг уншихад хамгийн түрүүнд анхаарал татах зүйл бол уг булшны хэмжээ, цар хүрээ юм. Хээрийн судалгааны ажил үргэлжилж байсан 7 дугаар сард "Korea Times" сонин уг булшийг 88 метр урт, 18 метр гүн байж болзошгүй хэмээн мэдээлж байв. "Seoul Economic Daily" сонинд мэдээлснээр, булш баригчид газрыг шатлан ухаж бэлтгээд, дотор нь есөн үе чулууг давхарлан дүүргэжээ. Малтлага хийх явцад эдгээр чулуун үеийг нэг нэгээр нь холдуулж, төв хэсэгт байрлах модон бунханд хүрсэн байна. Тус бунханд дотор авсыг гадна хоёр давхар авсаар бүрхэн хийсэн байжээ. Мөн тухайн хүний нийгмийн байр суурь, зэрэг дэвийг илтгэх өөр нэг тэмдэг болгон, бунхны яг дээр лакаар чимэглэсэн тэрэг булсан байв.
Тус баг уг танхимаас нийт 413 олдвор илрүүлсэн бөгөөд "Maeil Business News Korea"-гийн мэдээлснээр, музейн зүгээс ийм өндөр чанартай олдворууд Монголын зүүн хэсэгт өмнө нь олдож байгаагүй гэдгийг онцолжээ.
Гурван зүйлээс бүрдэх "газрын зураг"
Эдгээр олдворуудаас хамгийн их анхаарал татаж буй зүйл бол шилэн аяга юм. "Arkeonews"-ийн мэдээлснээр, судлаачид уг аягыг Ромын эзэнт гүрний нутаг дэвсгэрт үйлдвэрлэсэн байж болзошгүй гэж таамаглаж байгаа ч яг хаана үйлдвэрлэснийг нь хараахан тогтоогоогүй байна. Тиймээс судлаачдын баг шилний химийн найрлагыг шинжлэхээр төлөвлөж байгаа аж. Шинжилгээний хариу гарах хүртэл уг эд зүйл Ромын гаралтай байх магадлалыг тэд үргэлжлүүлэн судалсаар байна.
Сонирхолтой нь, энэ нь тус оршуулгын газраас олдсон анхны ийм төрлийн шилэн эдлэл биш юм. "Korea Times" сонинд мэдээлснээр, тус музейн хийсэн удаан хугацааны судалгааны явцад Ромын шилэн эдлэл, Грекийн бурхдын дүрс бүхий мөнгөн гоёл чимэглэл, мөн Хан улсын үеийн лакан эдлэлүүд олдсон байна.
Энэхүү асар том булш нь судлаачдын багийнхны дөнгөж тайлж эхэлж буй нэгэн оньсогыг агуулж байна. Булшны хэмжээ асар том боловч төв хэсэгт байрлах бунхан нь санаанд оромгүй жижиг, гүн биш байжээ. "Seoul Economic Daily" сонины мэдээлснээр, Төв Монгол дахь Хүннүгийн бусад ижил төстэй булшнууд ойролцоогоор 22 метрийн (72 фут) гүнд байдаг бол 160-р булшны шал ердөө 14.5 метрийн гүнд байна. 2019 онд судалсан, уг булшны ойролцоох дагуул булшнаас ч мөн ижил онцлог ажиглагджээ.
Энэхүү булшийг манай эриний 1-р зууны сүүлээс 2-р зууны хооронд, өнө эртнээс хүчирхэг байсан Хүннү гүрний нөлөө аажмаар суларч эхэлсэн үед байгуулжээ. Судлаачдын багийнхны таамаглаж буйгаар, бунхны хэмжээ ийнхүү жижиг болсон нь тухайн үеийн Хүннү нийгэмд гарсан өөрчлөлтүүдийг илтгэх сэжүүр байж болох юм. Гэсэн хэдий ч, энэ хоёр үйл явдлын хооронд шууд холбоо байгаа эсэхийг батлахын тулд илүү олон нотолгоо шаардлагатай гэж "Arkeonews" онцолжээ.
Макс Планкийн Хувьслын антропологийн хүрээлэнгийн судлаачдын 2025 онд хийсэн судалгаагаар, Европ дахь Хүннүгийн үеийн зарим хүмүүс болон Хүннү гүрний сүүл үеийн язгууртнуудын хооронд генетикийн холбоо байгааг тогтоожээ. Гэхдээ тухайн үеийн хүмүүсийн ихэнхэд нь Зүүн Азийн гарал үүсэл маш бага хувийг эзэлж байв.
Авсанд хэн нойрсож байсан бэ
160-р булшинд хэн оршуулагдсан нь одоогоор тодорхойгүй байна. Судлаачид ДНХ-ийн шинжилгээ хийх зорилгоор авснаас шүд, үсний дээж авсан бөгөөд үүгээр дамжуулан тухайн хүний хүйс, нас, мөн ойролцоох дагуул булшнуудад оршуулагдсан хүмүүстэй ямар хамааралтай болохыг тогтооно гэж найдаж байна. Өмнө нь Олдворуудыг он дуусахаас өмнө БНСУ руу илгээж, сэргээн засварлах, шинжлэх ухааны судалгаа хийх бөгөөд үүнд Монголын хоёр судлаач сэргээн засварлалтын дадлагажигчаар оролцоно. Эдгээр олдворын талаар 11-р сарын 6, 7-ны өдрүүдэд Каннын хотод болсон Солонгосын Археологийн Нийгэмлэгийн үндэсний 50-р хурлын үеэр танилцуулсан бөгөөд удахгүй малтлагын дэлгэрэнгүй тайлан гарах болно.
Дүүрлиг Нарс нь 2026 оны 7-р сард ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвийн жагсаалтад "Хүннүгийн язгууртны булшны цогцолборууд"-ын нэг хэсэг болон бүртгэгдсэн Хүннүгийн дурсгалт газруудын нэг юм.
Та сэтгэгдэл бичихдээ хууль зүйн болон ёс суртахууныг баримтална уу. Ёс бус сэтгэгдлийг админ устгах эрхтэй. Мэдээний сэтгэгдэлд SHUGELULEEGCH.mn хариуцлага хүлээхгүй.