Өнөөдөр иргэдийн дансанд “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК-ийн 2023 оны ногдол ашиг болох 256 мянган төгрөг орно. Он гарснаас хойш хоёр ч удаа олгож байгаа ногдол ашиг  монголчуудад гурван янзаар сонсогдсон. Нэг хэсэгт нь сонгуулийн санал худалдаж, оноо авах арга гэж сонсогдов. Арга ч үгүйдээ томорсон тойрогт, олон хүн нэр дэвшээд, олуулаа “саарал” ордонд суух сонгууль ойртсон болохоор аргагүй. Нөгөө хэсэг нь ямар ч хэрэггүй 256 мянга тараах юм, үүнийгээ хадгалаад бүтээн байгуулалтад зарцуулахгүй гэж. Попын ханхүү нар олширсон цагт ингэж “дуулах” нь ч бас аргагүй. Сүүлийн хэсэгт нь хувьцаат компани ашигтай ажиллаж ашгүй нэг юм ногдол ашигаа тараах нь гэж. Байгуулагдсанаасаа хойш арван жилийн дараа дэлхийн зах зээл дээр хөл тавих хүлээлттэй компани ашигтай ажилласан учраас бизнесийн үр шимээсээ хүртээж байгаа гэж нэг хэсэг нь ойлгосон юм. Чухамдаа аль нь ч байсан төрийн өмчит компани ногдол ашиг тараалаа.

Одоогоос 14 жилийн өмнө “Эрдэнэс-Тавантолгой” компанийг байгуулж байв. Бүр тодруулбал 2010 он арванхоёрдугаар сарын 07-ны өдөр дээрх компани байгуулагдсан юм. УИХ-ын 39, Засгийн газрын 272 дугаар тогтоолоор байгуулагдсан энэ компани  “савангийн дуурь” шиг “амьдрал” туулсан билээ. Гаднын BHP Billiton компанийн халаасанд багтах байсан ч гологдоод төрд нэг, хувьд нэг очсоор өнөөгийн өнгө төрхөө цогцлоосон юм. Цогцлоох хүртэл бас их ээдрээ бий. Хятадын зах зээл монголын нүүрсний үнэ унаад, манайхан эндээ улс төрийн “тэвэг” болгосоор нэгэн цагт цалингаа тавьж ч чадахгүй нөхцөл байдалтай нүүр тулж байлаа. Дээрээс нь компани дотно, гаднын олон компанид өр төлбөртэй байсан юм. Нэг ёсондоо “өрөндөө баригдаж, өтөнд идэгдсэн” компани байжээ. Тухайн цагт хардуулж, сэрдүүлэн байж ногдол ашиг тараачихна чинээ санаж байсан хүн төдий л олон байгаагүй болов уу.

Тус компанийн үйл ажиллагааны санхүүгийн үр дүн ийнхүү өсөхөд БНХАУ-ын “Чалко” компанид төлөх өр төлбөрийг бүрэн барагдуулж, тус компанид нэг тонн нүүрсийг 59.0 ам.доллароос 63.0 ам.долларт хүргэж өсгөж борлуулсан, бусад компаниудад нээлттэй сонгон шалгаруулалтаар нэг тонн нүүрсийг 68 ам.доллараас өсгөж 71.25 ам.долларт хүргэж худалдаалсан, үүний зэрэгцээ нүүрсний зах зээлийн таатай байдал, нүүрсний зах зээлийн үнэ ханш өндөр байсан зэрэг хүчин зүйлс нөлөөлсөн юм.

Түүх бичиж нуршихын шалтгаан нь өнөө бидэнд ногдол ашиг тарааж байгаа энэ компани солонгос драм шиг адармаатай түүх туулж ирсэн шүү гэдгийг сануулах гэж оролдсон хэрэг. “Эрдэнэс Тавантолгой” ХК 2022 оны цэвэр ашгаас нэгж хувьцаанд 108.7 төгрөгийн олгож байлаа. Харин 2023 оны урьдчилсан гүйцэтгэлээр цэвэр ашиг нь 3.2 их наяд төгрөгт хүрч, нэгж хувьцаанд 266 төгрөгийн ногдол ашиг тарааж байгаа нь энэ. Байгалийн баялагтай манайх шиг улсууд бүгд л энэ жишгийг дагадаг. Өнөө бидний баялгийн санг нь хуулах гэж буй Норвег ч мөн адил энэ л жишгээр хөгжсөн юм. Энэ жишиг цааш хөгжсөөр баялгийн сан гэх сонгодог утга руугаа дөхөж очсон билээ. Дэлхий дахин одоо шоолон суугаа Туркменистан ч гэсэн нэгэн цагт ийм л байсан. Төрийн өмчит компанитай, ард иргэд нь ашигт ажиллагааных нь үед ашгаа хүртдэг ийм л тогтолцоогоор замнаж ирсэн. Далайд гарцгүй гэдэг утгаараа ихээхэн үлгэрлэх дуртай Казахстан ч бас энэ жишгээр замнасаар байна. Мэдээж явдаг процесс, шийддэг асуудал нь манай “Тавантолгой”-той ижил учраас олныг эс нуршин гол агуулга руугаа оръё.  Төр муу менежер биш аж. Тэр дундаа төрийн өмчит компани алдагдалтай ажилладаг гэсэн цөвүүн цагийн ойлголт аль хэдий нь ард хоцорчээ. Зөв засаглаж, бодлогоо зөв баримталж чадвал бүгдээрээ ашиг хүртэж болдгийг өнөөдрийн жишээ харуулна.