Шведийн нийслэл Стокгольм хотод болох Нобелийн шагнал гардуулах ёслол бол манай хүн төрөлхтний шилдгүүдийг тодруулдагийг бид бүгд мэднэ. Тиймээс энэ долоо хоногт болох гэж буй уг шагналын физик, хими, анагаах ухааны салбарт өрсөлдөх хамгийн шилдэг таван нээлтийг танилцуулж байна.
1. Хүний генийн анхны зураглал
Нобелийн шагналд хамгийн ихээр яригддаг боловч өнөөдрийг хүртэл орхигдоод байсан хүний генийн анхны зураглал. Хүний генийн зураглал гаргах төсөл анх 1990 онд эхэлж, 2003 онд дуусчээ. Хүний амьдралын кодын задаргаа хийх уг олон улсын эрдэмтэн судлаачдын консорциумд АНУ, Их Британи, Франц, Герман, Япон, БНХАУ-ын шилдэгүүд оролцсон байна. Ийнхүү хүний генийн зургалалыг гаргаснаар бид бие махбодынхоо дотоод руу улам гүн өнгийж, учир битүүлэг нууцуудыг тайлах боломж бүрдэж, анагаах ухаан, биологийн салбарт томоохон үсрэлт гарсан юм.

2. Хэт таргалалтын эсрэг эмчилгээ
Глюкагон буюу пептид 1/GLP1/ гэх гормоныг хуулбарлан хэт таргалах өвчний эсрэг эм гарган авсан нь сүүлийн жилүүдэд дэлхий даяар хит болоод байгаа билээ. Өнөөдөр дэлхийн хүн амын наймны нэг нь хэт таргалах өвчтэй бөгөөд 1990 оноос хойш хоёр дахин нэмэгдсэн үзүүлэлт юм. Энэ эм нь хүний биеийн чихэр болон бусад төрлийн амттан идэх хүслийг дарснаар жин нэмэхийг зогсоохоос гадна хамгийн чухал үйлчилгээ нь чихрийн шижин өвчнийг ангаахад тустай учраас амин чухал ололтод тооцож, Нобелийн шагналд нэр дэвшүүлэх нь зүйн хэрэг гэж үзжээ. Хүн төрөлхтний эрүүл мэндийг хамгаалахад чухал үүрэг гүйцэтгэж буй эл эмийг Светлана Мойсов, Жоль Хабенер, Лотте Бьерре Кнудсен гэх гурван эрдэмтэн гарган авсан юм.

3. Хувьсагч AI
AI буюу хиймэл оюун ухааны нөлөөгөөр хүн төрөлхтний амьдрал хэний ч санаагүй байдлаар хувьсан өөрчлөгдөж байна. Нобель хүртэх эрхтэй хиймэл оюун ухааны технологийг хөгжүүлсэн хоёр эрхэмийг олон улсын эрдэмтэд онцоллоо. Тэд бол уургийн бүтцийн мэдээллийн санг бүрдүүлсэн Демис Хассабис, Жон Жампер нар юм. Энэхүү хиймэл оюун ухаан суурьтай програм нь амин хүчлээс уургийн бүтцийг цувралаар гурван хэмжээст зураглал бүтээсэн нь дэлхий даяар хоёр сая гаруй судлаачийн эрдэм шинжилгээний ажлын гол хэрэглэгдэхүүн болжээ.

4. Хэвлийн микробиомыг ойлгосон нь
Хүний биед хэдэн их наядаар тоологдох микроб, бактери, вирус, мөөгөнцөр оршдог бөгөөд эдгээрийг нэгтгээд микробиом хэмээн шинжлэх ухаанчид нэрлэдэг. Эрдэмтдийн хорь гаруй жил явуулсан судалгааны үр дүнд бид хүний бие дэх бичил биетүүд хоорондоо хэрхэн харилцдаг, хүний биеийн эсүүдтэй хэрхэн харилцан үйлчлэлд ордогийг ойлгож авсан юм. Вашингтоны их сургуулийн Сант Луйз дахь салбар сургуулийн биологич Жеффри Гордон, Роберт Ж.Глейзер нар хүний биеийн микробиомын үйл ажиллагааг судалж, танин мэдсэнээр хэвлийн микробууд хүний эрүүл мэндийг хамгаалахад голлох үүрэг гүйцэтгэдгийг олж мэджээ. Бүр тодруулбал хүний бие хэр хэмжээний шим тэжээл авна төдий чинээ өөрийгөө хамгаалах чадвар сайжирдаг гэсэн нээлтийг тэд хийсэн байна. Үүнийг ойлгосноор эмч мэргэжилтнүүд дэлхийн 200 сая хүүхдийн амь насыг авран хамгаалж чадсан гэдэг.

5. Хорт хавдар үүсгэгч ген
Хүн болоод шимпанзе сармагчингийн генийн харьцуулан судалсан эрдэмтэн Мэри Клейр Кинг хорт хавдар бол удамшлын өвчин. Бүр хорт хавдар үүсгэгч ген байх бөгөөд удам дамжин өвлөгддөг гэдгийг баталсан байна. Ингэснээр өвчтөн тус бүр дээр хорт хавдрын үнэн шалтгааныг тогтоож, физиологийн онцлогт нь тохирсон шинэ эмчилгээний арга боловсруулж, хорт хавдар хүндрэхээс сэргийлж, олон хүнийг урт наслах боломжтой болгосон юм.