Дэлхийн томоохон мэдээллийн агентлагийн нэг Ассошэйтэд Пресс Монгол Улсад болж буй УИХ-ын сонгууль болон дотоодын нөхцөл байдлыг ийнхүү дүгнэжээ.

Хахир хүйтэн өвөл, тусгаар тогтнолын цог жавхаагаараа олон улсад танигдсан, далайд гарцгүй, хүн ам сийрэг суурьшсан, Ази тивийн Монгол Улсад парлментийн сонгууль өнөөдөр/2024,06,28/ болж байна. БНХАУ, ОХУ гэх хоёр аварга авторитари тогтолцоотой улсын сүүдэрт орших ердөө 3.4 сая хүнтэй ардчилсан энэ улс АНУ тэргүүтэй олон оронд ардчилал хавчигдаж, хямрал сүйрэл газар авсан цаг үед ардчиллын ач холбогдлын үлгэр жишээг яруу тод харуулж байна. Эрт нэгэн цагт Монголын тал нутагт тархан суусан нүүдэлчин овог аймгууд Хятадыг эзлэн түрэмгийлж, Европын зах хүртэл өргөн уудам нутагт ноёрхож, үй түмэн ардыг айлган чичрүүлж явсан түүхтэй.

Гэтэл өнөөдөр энэ улс туйлшралд хэт автжээ. Асар их байгалийн баялагийг нь Хятад болон барууны орнууд эзэмшихийг эрмэлзэх ч гол төлөв элит давхарга нь хөрөнгөжиж, Монголын хүн амын гуравны нэг орчим нь амьжиргааны түвшнээс доод түвшинд амьдардаг гэх Азийн хөгжийн банкнаас 2022 онд гарсан судагааны тайланд өгүүлсэн байна. Ашигт малтмалын орлогоор дэлхий нийтээр нүүрстөрөгчийн ялгарлыг бууруулахын төлөө тэмцэж байгаа ч бохир ихээр ялгаруулагч нүүрсний уурхайнууд ажиллаж, дэлхийд хамгийн их агаарын бохирдолтой орны тоонд ч оржээ. Нүүдлийн мал аж ахуй хөдөө нутгийн амьдралд салшгүй боловч эрс тэр уур амьсгалын хүндрэлийн улмаас сая, сая малаа алдсан. Зуд хэмээх үг монгол хэний үг нь гамшиг гэсэн утгатай. Хэдийгээр арван жил орчимд нэг удаа тохиодог эрс тэс уур амьсгалын үзэгдэл боловч дэлхий дулаарахын хэрээр зуд улам л хатуу ширүүн болсоор байгаа юм. Өвөлдөө зуд тохиож, зундаа хуурай ганд хатаж, малын тоо толгой хоргодох нь нэмэгдсээр л байх аж.

Мал аж ахуй бол Монголын эдийн засаг, соёлд гүн нөлөөтэй. Хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүний 80%, ДНБ-ын 11%-ийг бүрдүүлэгч. Гэвч зуд энэ үзүүлэлтэд хүнд цохилт өгнө. Өнгөрсөн арван жилд зургаа дахь, бас хамгийн хүнд тохиосон энэ жилийн зуднаар 7.1 сая толгой мал хоргоджээ. Хэдэн мянган айл нийт мал сүргийнхээ 70%-ийг алджээ.

Монгол Улсын ДНБ-ын дөрөвний нэг, экспортын 90-%-ийг уул уурхай бүрдүүлнэ. Говьд ажилладаг Оюу Толгой бол алт, зэсний нөөцөөрөө дэлхийд хамгийн томд ордог. Уг уурхайгаар түшиглэн нүүрстөрөгчийн бохирдлын эсрэг тэмцэх болон аварга хөршүүдийнхээ эсрэг нүүдэл хийх хөшүүрэг болно гэж зарим тал итгэдэг аж. Гэвч тус улсад ашигт малтмалын хөрөнгийн орлого, зарлагыг тэнцүү хуваахад хүндрэл тулгарсан гэж болно. Хүн амны гуравны нэгийг бүрдүүлдэг малчид бэлчээрийн талбай хумигдаж буйд хамгийн ихээх санаа зовнисоор. Уул уурхайн салбар дахь хээл халууийг эсэргүүцсэн олныг хамарсан томоохон жагсаал 2022 онд болжээ. Коммунист захиргаадалтад 60 жил дарлагдсан Монголд 1990 онд олныг хамарсан жагсаал өрнөж, ардчилсан шилжилт хийж байлаа. Ардчилалд шилжсэнээр хөгжил дэвшил ирж, улсын хэмжээний томоохон хүндрэлүүдийг шийдвэрлэнэ гэж бодсон ч бодит байдал дээр горьдлогод хүрсэнгүй. Сонгогчид энэ долоо хоногт шинэ парламентаа сонгож буй ч хээл хахууль, уул уурхайн гажуудал, энгийн иргэдийг орхигдуулсан бизнесийн ашиг сонирхол арилна гэж найдахгүй байгаа аж.

Энэ удаагийн сонгуулиар илүү олон бүрэлдэхүүнтэй парламентийг бүрдүүлнэ. Өмнө нь 76 гишүүнтэй байсан УИХ энэ удаад 126 гишүүнтэй болж өргөжнө. Эрх баригч Монгол Ардын Нам ялах магадлал өндөр ч олонхын байр сууриа алдах хандлагатай байна. Уг нам нь коммунизмийн үед улс орноо дангаар захирч байсан ч одоо зүүн тийш хазайсан төвийн нам болон хувиржээ.

Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар хот агаарын бохирдлоороо дэлхийд тэргүүлэгчдийн нэг. РМ2.5 тоосонцорын хэмжээ ДЭМБ-ын зөвшөөрөх хэмжээнээс ес дахин нэмэгджээ. Ялангуяа, хүүхдүүд өндөр эрсдэл дунд амьдарч байна. Зуд гэх мэт цаг уурын цочролын нөлөөгөөр хотод суурьших иргэдийн тоо улам бүр нэмэгдсээр байгаа юм. Гэр хэмээх уламжлалт майханд амьдардаг бөгөөд хүйтэн өвлийн туршид мод, нүүрс түлж дулаацдаг. Дээр нь нүүрсээр ажилладаг цахилгаан станцууд, дизель түлшээр явдаг тээврийн хэрэгсэл утааг улам өтгөрүүлнэ.

Тэртээ XIII зуунд Монголыг овог, аймгуудыг нэгтгэж, дорноос өрнийг хүрсэн уудам нутгийг эзэлж асан Чингис хаан тус улсын үндэсний баатар. Түүний үр сад Хятадыг бүрэн эзэлж, Юань гүрнийг байгуулж явсан их түүхтэй. Харин ХХ зуунд монголчууд Зөвлөл улсын дэмжлэгтэйгээр Манжаас тусгаар тогтнож чадсан. Зөвлөлтийн туслалцаатайгаар ардын эрүүл мэнд, боловсролыг сайжруулсан ч дагуул улс болж, Оросын коммунистуудын нөлөөгөөр уламжлалт соёл, зан заншил нь доройтож байв. Монгол Улс өөртөө засах эрхээс салж, ардчилсан улс болсноор Чингис хаанд суурилан үндэсний өв соёлоо дахин сэргээж байлаа.